Midden in de wijk: panoramisch uitzicht op het monumentale stadhuis van Berlijn-Marzahn.

BLACKPRINT: Wat zou u als bijzonder kenmerkend voor de werkwijze van KEBE + SCHOBERTH Architekten omschrijven?

Felicitas Schoberth: Ons werk wordt gekenmerkt door hoge technische eisen en compromisloze kwaliteit – vooral bij bestaande openbare gebouwen en beschermde monumenten. Wij combineren zorgvuldige analyse en precieze planning met diep respect voor de bestaande structuur. Zo ontstaan duurzame oplossingen die historische architectuur behouden en tegelijk voldoen aan de eisen van vandaag op het gebied van comfort en prestaties.

BLACKPRINT: Een groot deel van uw portfolio richt zich op universiteitsgebouwen. Hoe is die specialisatie ontstaan en ligt deze gebouwcategorie u bijzonder na aan het hart?

Felicitas Schoberth: Ons werk aan universiteitsprojecten is organisch gegroeid uit succesvolle prijsvragen en vroege projecten die ons bureau blijvend hebben gevormd. Universiteiten en hogescholen zijn bij uitstek complexe gebouwen: ze vereisen een nauwkeurige afstemming van functionele, technische en stedebouwkundige aspecten. Die complexiteit maakt ze voor ons een buitengewoon interessante ontwerpopgave. Ons portfolio omvat daarnaast ook stadhuizen, kantoorgebouwen, seminar- en collegezalen, evenals haalbaarheidsstudies voor bijvoorbeeld centrale keukens of de verbouwing en uitbreiding van vakscholen.

Documentatie monumentenzorg: originele schets van het stadhuis in Berlijn-Marzahn.

BLACKPRINT: Het oude stadhuis in Marzahn is een monumentaal pand uit de DDR-periode. Wat was de grootste uitdaging om de energieprestaties te verbeteren zonder het beschermde karakter te schaden?

Felicitas Schoberth: De moeilijkste opgave was om een slecht geïsoleerd gebouw uit de DDR-tijd te moderniseren volgens de huidige energie-eisen, zonder de monumentale substantie of de architectonische expressie aan te tasten. Dit vereiste een nauwkeurige balans tussen bouwfysische vereisten, gevoelige ingrepen in de bestaande structuur en de hoge normen van de monumentenzorg.

BLACKPRINT: W Bij de renovatie van monumenten moeten vaak uiteenlopende – soms tegenstrijdige – doelen met elkaar in overeenstemming worden gebracht: het behoud van architectonisch waardevolle elementen tegenover hedendaagse eisen aan veiligheid en functionaliteit. Welke prioriteiten stonden bij dit project centraal?

Felicitas Schoberth: Dat is inderdaad een essentiële vraag waar wij ons intensief mee hebben beziggehouden. Wij zien ons werk als een publieke opdracht, waarin de belangen en eisen van verschillende partijen – monumentenzorg, gebruikers, opdrachtgever en adviseurs – met elkaar in balans moeten worden gebracht. Het doel is om historisch waardevolle elementen te behouden en tegelijkertijd te voldoen aan de huidige normen voor veiligheid, functionaliteit en duurzaamheid. Dit proces vraagt om dialoog, afstemming en bereidheid tot compromis.

Uiteindelijk is er voor elke uitdaging een oplossing te vinden – met volharding, technisch inzicht en een scherp oog voor de werkelijke behoeften van het project. In het geval van het oude stadhuis in Marzahn maakten nauwe samenwerking tussen bouwfysici, brandveiligheidsexperts, constructeurs, technische planners, de monumentenzorg en zelfs de oorspronkelijke architect het mogelijk om de vereiste normen te bereiken via uiterst subtiele, bijna chirurgische ingrepen die de bestaande structuur respecteren.

BLACKPRINT: Welke concrete energie-efficiëntiemaatregelen zijn of worden binnen de renovatie uitgevoerd? En waar stuitte u op beperkingen door de monumentenzorg of de bestaande structuur?

Felicitas Schoberth: Er zijn tal van maatregelen gepland om de energieprestatie van het gebouw aanzienlijk te verbeteren. Deze omvatten een volledige vernieuwing van de technische installaties en de energetische sanering van de gebouwschil. In nauwe samenwerking met de bouwfysici passen wij binnenisolatie toe en installeren we nieuwe raamconstructies met speciale profielen om het oorspronkelijke gevelbeeld te herstellen. Het dak wordt voorzien van een groendak en zonnepanelen. De grootste uitdaging ligt erin om alle maatregelen zo uit te voeren dat de monumentale structuur wordt ontzien en het karakteristieke uiterlijk behouden blijft. Dit vraagt om precieze planning, technische innovatie en voortdurende afstemming tussen alle betrokken disciplines.

BLACKPRINT: In welke mate was de monumentenzorg betrokken bij het ontwerpproces? Beperkten hun voorschriften uw werk of waren ze juist ondersteunend?

Felicitas Schoberth: In dit geval was de monumentenzorg intensief bij elke beslissing betrokken, maar altijd op een constructieve en ondersteunende manier. In veel opzichten hadden wij de vrijheid om verschillende oplossingsscenario’s voor te stellen, terwijl we op enkele punten met zeer concrete richtlijnen te maken hadden. Natuurlijk hadden we als architecten soms graag meer ontwerpvrijheid gehad, maar we begrijpen dat de eisen uitzonderlijk hoog waren: Marzahn heeft een relatief jonge geschiedenis, en het was belangrijk om de getuigenissen van deze periode met zorg te behouden.

BLACKPRINT: Uw bureau was verantwoordelijk voor acht van de negen werkfasen van dit project – van de voorstudie tot de bouwbegeleiding en documentatie. Ziet u voordelen in zo’n volledige verantwoordelijkheid, of is “minder” soms “meer”?

Felicitas Schoberth: Wij waarderen het enorm om een project in al zijn fasen te kunnen begeleiden – van het eerste idee tot de oplevering. Binnen ons bureau vervullen we duidelijk gedefinieerde rollen op basis van onze individuele sterktes: ik coördineer de teams en het proces, Miguel Prados leidt het ontwerp- en uitvoeringsplan, en Ehrenfried Kebe is verantwoordelijk voor uitvoering, bouwtoezicht, technische controle en vakinhoudelijke coördinatie. Zo’n brede verantwoordelijkheid maakt het proces veeleisend en vraagt om consistentie, geduld en doorzettingsvermogen. Tegelijkertijd stelt het ons in staat elk aspect nauwkeurig te sturen en uiteindelijk de voldoening te ervaren van een volledig doordacht en gerealiseerd werk.

: Lichtovergoten foyer van het oude stadhuis in Berlijn-Marzahn..

Visualisatie van de toegankelijke entree.

BLACKPRINT: Zal het gebouw na de renovatie opnieuw als stadhuis worden gebruikt, of is een andere bestemming voorzien?

Felicitas Schoberth: Na de renovatie zal het stadhuis opnieuw belangrijke openbare instellingen huisvesten, zoals de jeugdzorg, de bouwdienst – inclusief het lokale bureau voor monumentenzorg – diverse administratieve afdelingen, de kantoren van de politieke partijen die in de districtsraad vertegenwoordigd zijn en het gemeentearchief.

De trouwzaal in het oude stadhuis van Berlijn-Marzahn.

BLACKPRINT: Wat ziet u als de echte gamechanger voor duurzame architectuur?

Felicitas Schoberth: Voor ons is de ware gamechanger voor duurzame architectuur het bestaande gebouw, niet nieuwbouw. De economische renovatie en ontwikkeling van de bestaande voorraad is de sleutel tot CO₂-neutraliteit. We moeten af van snel bouwen en toe naar een respectvolle, verantwoorde omgang met wat er al is. De toekomst ligt in het herinterpreteren van ons bouwkundig erfgoed – gebouwen een tweede leven geven en tegelijk grondstoffen sparen. Dat is voor ons geen keuze, maar een plicht.

Duurzaamheid in de architectuur is echter een complex onderwerp dat van vele factoren afhangt. Het kan niet los worden gezien van bredere thema’s zoals duurzame steden, gezondheid, energie, waterbeheer, infrastructuur en verantwoord consumentengedrag. Technologische innovaties – hernieuwbare energie, slimme gebouwtechniek en circulaire materiaalconcepten – zijn belangrijke instrumenten. Doorslaggevend is echter de houding: duurzaamheid moet niet alleen als technische eis worden beschouwd, maar als culturele en maatschappelijke waarde. Alleen dan kan architectuur een actieve kracht worden in het vormgeven van de toekomst – en plekken creëren die ecologisch, functioneel en inspirerend zijn.

BLACKPRINT: In welke richting ziet u momenteel de beste toekomstperspectieven voor architecten? Nog steeds in het oorspronkelijke beroep of eerder in aanverwante domeinen, zoals architectuurcommunicatie, bijvoorbeeld bij een bureau of redactie?

Felicitas Schoberth: Ik wil graag geloven dat ons beroep, ondanks de ingrijpende veranderingen die we momenteel meemaken, ook in de toekomst zal blijven bestaan. De kern van de architectonische taak – het verbeteren, aanpassen en transformeren van de gebouwde omgeving – blijft onmisbaar. Architectuur creëert tastbare, leefbare ruimtes, en juist in tijden van verandering zal de rol van architecten belangrijker worden bij het duurzaam en toekomstgericht ontwikkelen van steden en gemeenschappen.

BLACKPRINT: Welke rol zal kunstmatige intelligentie volgens u spelen – nu en in de toekomst – in het werk van architecten?

Felicitas Schoberth: Ik durf daar geen eenduidige voorspelling over te doen. Kunstmatige intelligentie leert ons dagelijks nieuwe vaardigheden die enkele jaren geleden ondenkbaar waren en zal ongetwijfeld steeds vaker worden ingezet in ontwerp- en bouwprocessen. Toch geloof ik dat de menselijke factor in alle fasen onmisbaar blijft – in de samenwerking, in het creatieve proces en in de zorgvuldige afweging tussen technische, esthetische en maatschappelijke belangen. AI kan ondersteunen, maar verantwoordelijkheid, creativiteit en besluitvorming moeten bij de mens blijven.

BLACKPRINT: Mevrouw Schoberth, hartelijk dank voor dit gesprek.

Interview door Kirsten Ohlendorf.